Bij een echtscheiding wordt vaak gedacht aan de verdeling van de woning, spaargelden en andere vermogensbestanddelen. In de praktijk blijkt echter dat pensioenrechten minstens zo ingrijpend kunnen zijn voor de financiële positie van beide ex-partners. De wetgever heeft daarom een specifieke regeling in het leven geroepen: de Wet verevening pensioenrechten bij scheiding (Wvps). Deze regeling is van dwingend belang en kan grote gevolgen hebben voor de lange termijn.
In dit artikel wordt uiteengezet wat pensioenverevening inhoudt, wanneer deze van toepassing is, welke uitzonderingen gelden en waar in de praktijk veel geschillen over ontstaan.
Wettelijk uitgangspunt: verevening van tijdens het huwelijk opgebouwd pensioen
Het uitgangspunt van de wet is vastgelegd in artikel 1:155 BW in samenhang met de Wvps. Indien echtgenoten tijdens het huwelijk ouderdomspensioen hebben opgebouwd, heeft de andere echtgenoot bij echtscheiding recht op verevening van dat pensioen, tenzij partijen deze regeling uitdrukkelijk hebben uitgesloten. Het gaat hierbij uitsluitend om pensioen dat tijdens het huwelijk is opgebouwd; voorhuwelijkse pensioenjaren blijven buiten beschouwing.
De wetgever heeft met deze regeling beoogd een redelijke verdeling tot stand te brengen van pensioenrechten, los van het huwelijksvermogensregime. Pensioenverevening geldt dus zowel bij een huwelijk in gemeenschap van goederen als bij huwelijkse voorwaarden. De Hoge Raad heeft bevestigd dat aan deze regeling een verzorgingsgedachte ten grondslag ligt, mede ingegeven door het maatschappelijke gegeven dat één van de echtgenoten vaak minder pensioen opbouwt .
Wat wordt verstaan onder pensioenverevening?
Pensioenverevening betekent niet dat de contante waarde van het pensioen wordt verrekend bij de scheiding. Het gaat om een recht op uitbetaling van een deel van het ouderdomspensioen op het moment dat dit pensioen tot uitkering komt. De vereveningsgerechtigde ontvangt in beginsel 50% van het tijdens het huwelijk opgebouwde ouderdomspensioen.
Belangrijk is dat het recht op pensioenverevening een eigenstandig recht is, dat niet afhankelijk is van de verdeling van de huwelijksgemeenschap. De betaling loopt via het pensioenuitvoeringsorgaan, mits tijdig melding wordt gedaan. Wordt dit nagelaten, dan ontstaat slechts een vordering op de ex-partner zelf, hetgeen in de praktijk vaak tot uitvoeringsproblemen leidt.
Welke pensioenen vallen onder de Wvps?
De Wvps ziet uitsluitend op ouderdomspensioen. Nabestaandenpensioen, arbeidsongeschiktheidspensioen en AOW vallen in beginsel buiten de regeling. De wet is van toepassing op vrijwel alle aanvullende pensioenregelingen, waaronder pensioenregelingen onder de Pensioenwet, bedrijfstakpensioenfondsen en beroepspensioenregelingen.
Ook buitenlandse pensioenrechten kunnen onder omstandigheden onder de Wvps vallen, mits het Nederlandse huwelijksvermogensrecht van toepassing is en de regeling voldoende vergelijkbaar is met een Nederlandse pensioenregeling. De Hoge Raad heeft hiervoor duidelijke criteria geformuleerd in de rechtspraak, waarbij de aard en opbouw van het pensioen doorslaggevend zijn.
Uitsluiting of afwijking van pensioenverevening
Echtgenoten kunnen pensioenverevening uitsluiten of daarvan afwijken, maar dat kan niet stilzwijgend. De wet vereist een uitdrukkelijke afspraak, vastgelegd in huwelijkse voorwaarden of in een echtscheidingsconvenant. Het enkele uitsluiten van gemeenschap van goederen is onvoldoende.
De Hoge Raad heeft geoordeeld dat een bepaling waarin expliciet wordt bepaald dat pensioenrechten niet worden verrekend of verevend, kan volstaan, mits voor partijen voldoende duidelijk is dat zij afstand doen van de wettelijke regeling. In de praktijk blijkt dat hierover regelmatig discussie ontstaat, met name bij oudere huwelijkse voorwaarden of summier geformuleerde convenanten.
Pensioenverevening en de directeur-grootaandeelhouder (dga)
Bijzonder complex is de situatie waarin pensioen is opgebouwd door een directeur-grootaandeelhouder in eigen beheer. Hoewel pensioen in eigen beheer fiscaal is uitgefaseerd, blijven bestaande aanspraken relevant bij echtscheiding. De vereveningsgerechtigde ex-partner loopt hier extra risico, omdat het pensioen afhankelijk is van de financiële positie van de vennootschap.
De Hoge Raad heeft in meerdere arresten geoordeeld dat de dga onder omstandigheden verplicht kan zijn tot afstorting van pensioenrechten bij een externe verzekeraar, indien anders de aanspraken van de ex-partner illusoir dreigen te worden. Daarbij spelen redelijkheid en billijkheid een centrale rol en wordt gekeken naar liquiditeit, continuïteit van de onderneming en verwijtbaarheid .
Conversie van pensioenrechten
Naast verevening kent de wet de mogelijkheid van conversie. Bij conversie wordt het verevende pensioen omgezet in een zelfstandig pensioenrecht op naam van de ex-partner. Dit heeft als voordeel dat de pensioenrechten volledig worden losgekoppeld van elkaar. Het nadeel is dat bij overlijden van de gerechtigde geen aanwas plaatsvindt bij de andere ex-partner.
Conversie is alleen mogelijk indien beide partijen daarmee instemmen en het pensioenuitvoeringsorgaan akkoord gaat. In uitzonderlijke gevallen kan de rechter op grond van redelijkheid en billijkheid een partij verplichten mee te werken aan conversie, bijvoorbeeld om evidente ongelijkheid te voorkomen.
Toekomstige wetgeving: pensioenverdeling bij scheiding
De huidige Wvps zal op termijn worden vervangen door de Wet pensioenverdeling bij scheiding 2022, die nauw samenhangt met de Wet toekomst pensioenen. In de nieuwe regeling wordt conversie het uitgangspunt in plaats van verevening. De beoogde inwerkingtreding is 1 januari 2027. Tot die tijd blijft de huidige Wvps onverkort van toepassing.
Tot slot: belang van tijdig juridisch advies
Pensioenverevening is juridisch complex en de gevolgen worden vaak pas jaren later voelbaar. Fouten in convenanten, te late meldingen aan pensioenuitvoerders of onduidelijke afspraken kunnen leiden tot langdurige procedures en financiële onzekerheid.
Wordt u geconfronteerd met een echtscheiding waarin pensioenrechten een rol spelen, dan is het raadzaam om uw positie tijdig juridisch te laten beoordelen. Een gespecialiseerde familierechtadvocaat kan voorkomen dat rechten verloren gaan en kan adviseren over verevening, afwijkende afspraken of conversie, afgestemd op uw persoonlijke situatie.
