Scheiden is nooit leuk. Zeker voor kinderen niet, maar zorg wel dat het goed geregeld is. In het belang van het kind.
Een echtscheiding raakt niet alleen de echtgenoten, maar heeft vrijwel altijd ingrijpende gevolgen voor eventuele minderjarige kinderen. De wetgever heeft dit onderkend en heeft daarom sinds 2009 het ouderschapsplan verplicht gesteld bij echtscheidingen waarbij kinderen zijn betrokken. Dit plan vormt een essentieel onderdeel van de scheidingsprocedure en heeft tot doel de positie van het kind te beschermen en conflicten tussen ouders te beperken. In de praktijk blijkt echter dat het ouderschapsplan regelmatig aanleiding geeft tot (juridische) discussie, zowel bij het opstellen ervan als bij de uitvoering na de scheiding.
In deze blog wordt uiteengezet wat het ouderschapsplan juridisch inhoudt, wanneer het verplicht is, welke eisen de wet daaraan stelt en welke gevolgen het ontbreken of niet-naleven ervan kan hebben.
Het belang van het kind bij echtscheiding
Het Nederlandse familierecht gaat uit van het uitgangspunt dat het belang van het kind vooropstaat. Dit volgt niet alleen uit het Burgerlijk Wetboek, maar ook uit internationale verdragen zoals het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (hierna te noemen: ''IVRK'). Artikel 12 IVRK bepaalt dat een minderjarige het recht heeft om te worden gehoord in procedures die hem of haar betreffen.
Hoewel het aantal echtscheidingen in Nederland de afgelopen jaren is afgenomen, krijgen jaarlijks nog steeds tienduizenden kinderen te maken met een scheiding. Uit onderzoek blijkt dat vooral conflictrijke scheidingen, vaak aangeduid als vechtscheidingen, een verhoogd risico vormen voor de ontwikkeling en het welzijn van kinderen. Om die reden heeft de wetgever maatregelen genomen om ouders te stimuleren tijdig en zorgvuldig afspraken te maken over de verzorging en opvoeding na de scheiding.
Wettelijke verplichting tot het ouderschapsplan
Sinds 1 maart 2009 is het ouderschapsplan verplicht bij echtscheidingen waarbij sprake is van gezamenlijke minderjarige kinderen. Deze verplichting is opgenomen in artikel 815 lid 2 en 3 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering. Het ouderschapsplan fungeert als een zogenoemde toegangspoort tot de echtscheidingsprocedure: zonder plan kan het verzoek in beginsel niet inhoudelijk worden behandeld.
De verplichting geldt zowel bij een gezamenlijk verzoek tot echtscheiding als bij een eenzijdig verzoek. Ook bij ontbinding van een geregistreerd partnerschap en bij scheiding van tafel en bed kan een ouderschapsplan vereist zijn. Daarnaast geldt sinds de invoering van artikel 1:247a BW een vergelijkbare verplichting voor ongehuwde ouders met gezamenlijk gezag die uit elkaar gaan.
Inhoudelijke eisen aan het ouderschapsplan
De wet stelt duidelijke minimumvereisten aan de inhoud van het ouderschapsplan. Artikel 815 lid 3 Rv bepaalt dat het plan in ieder geval afspraken moet bevatten over drie onderwerpen.
- Ten eerste moet worden vastgelegd hoe de zorg- en opvoedingstaken worden verdeeld, of (bij eenhoofdig gezag) hoe het recht op omgang wordt vormgegeven.
- Ten tweede moeten afspraken worden gemaakt over de wijze waarop ouders elkaar informeren en raadplegen over gewichtige aangelegenheden die het kind betreffen.
- Ten derde moeten de kosten van verzorging en opvoeding worden geregeld, waaronder de kinderalimentatie.
In de praktijk ligt de nadruk vaak op de zorgregeling, zoals de verdeling van de weekenden, vakanties en feestdagen. De wetgever beoogt echter dat ouders breder nadenken over het ouderschap na scheiding, waaronder schoolkeuze, medische beslissingen en communicatie tussen de ouders. Het ouderschapsplan moet voldoende concreet zijn; een plan met uitsluitend globale of vrijblijvende afspraken kan aanleiding zijn voor de rechtbank om nadere informatie te verlangen.
Autonomie van ouders versus bescherming van het kind
De verplichting tot het opstellen van een ouderschapsplan vormt een inbreuk op de autonomie van ouders om hun scheiding naar eigen inzicht vorm te geven. Deze inbreuk wordt door de wetgever gerechtvaardigd door het belang van het kind. Door ouders te dwingen vooraf na te denken over hun verantwoordelijkheden na de scheiding, wordt beoogd escalatie van conflicten te voorkomen en de continuïteit van de opvoeding te waarborgen.
Rechters toetsen het ouderschapsplan in de regel marginaal, maar behouden de bevoegdheid om in te grijpen indien het plan niet in het belang van het kind wordt geacht. Op grond van artikel 1:253a BW kan de rechter, indien ouders geen overeenstemming bereiken of het plan niet naleven, zelf een regeling vaststellen of bestaande afspraken wijzigen.
Wat als een ouderschapsplan ontbreekt?
Het ontbreken van een ouderschapsplan kan verstrekkende gevolgen hebben. In beginsel kan de rechtbank het echtscheidingsverzoek niet-ontvankelijk verklaren indien geen plan is overgelegd. De wet voorziet echter in een ontsnappingsclausule. Artikel 815 lid 6 Rv bepaalt dat, indien het ouderschapsplan redelijkerwijs niet kan worden overgelegd, kan worden volstaan met andere stukken of een toelichting.
Denkbaar zijn situaties waarin communicatie tussen ouders onmogelijk is, bijvoorbeeld bij huiselijk geweld, verblijf in een blijf-van-mijn-lijfhuis of ernstige psychische problematiek. In die gevallen moet de verzoekende ouder gemotiveerd uiteenzetten waarom geen gezamenlijk plan kan worden opgesteld en hoe het ouderschap na de scheiding vorm zou moeten krijgen. De rechter beoordeelt vervolgens of deze toelichting toereikend is.
In de praktijk leidt het ontbreken van een ouderschapsplan slechts in uitzonderlijke gevallen tot niet-ontvankelijkheid. Rechters passen de ontsnappingsclausule ruimhartig toe, mede in het licht van het recht op toegang tot de rechter zoals beschermd door artikel 6 EVRM.
Wijziging en naleving van het ouderschapsplan
Het ouderschapsplan heeft geen statisch karakter. Veranderingen in de omstandigheden van ouders of kinderen kunnen aanleiding geven tot wijziging van de afspraken. Ouders kunnen hierover in onderling overleg nieuwe afspraken maken, maar indien dat niet lukt, kan de rechter worden verzocht een beslissing te nemen.
Niet-naleving van het ouderschapsplan komt in de praktijk regelmatig voor en vormt een belangrijke bron van conflicten na scheiding. Hoewel het plan vaak onderdeel uitmaakt van een rechterlijke beschikking en daarmee executoriale kracht kan hebben, blijkt handhaving in de praktijk complex. Rechters benadrukken daarom het belang van realistische en uitvoerbare afspraken, afgestemd op de specifieke situatie van het gezin.
Conclusie
Het ouderschapsplan vormt een centraal element in echtscheidingen waarbij kinderen zijn betrokken. Het plan beoogt niet alleen juridische duidelijkheid te scheppen, maar vooral rust en stabiliteit voor het kind te bevorderen. Hoewel de wettelijke verplichting soms als belastend wordt ervaren, biedt het ouderschapsplan ook een kader om toekomstige conflicten te voorkomen en het ouderschap na scheiding vorm te geven.
Een zorgvuldige juridische begeleiding bij het opstellen en beoordelen van het ouderschapsplan is daarbij van groot belang. Elk gezin is anders, en standaardoplossingen doen vaak geen recht aan de specifieke belangen die spelen. Tijdig advies kan bijdragen aan duurzame afspraken en procedures voorkomen.
Vragen over echtscheiding en het ouderschapsplan?
Wordt u geconfronteerd met een echtscheiding waarbij minderjarige kinderen zijn betrokken, of bestaat er discussie over een ouderschapsplan? Dan is het raadzaam uw juridische positie en mogelijkheden tijdig te laten beoordelen. Sett advocaten en belastingadviseurs adviseert en procedeert regelmatig in complexe familie- en scheidingszaken. Neem gerust contact op voor een eerste beoordeling van uw situatie.
