De gevolgen van ontbinding van de huwelijksgemeenschap

Wat verandert er juridisch na echtscheiding, overlijden of opheffing van de gemeenschap?

De ontbinding van de huwelijksgemeenschap vormt een juridisch ''scharniermoment'' binnen het huwelijksvermogensrecht. Op dat moment eindigt de boedelmenging tussen echtgenoten en ontstaat een afgescheiden vermogen dat moet worden afgewikkeld. In de praktijk blijkt dat juist deze fase (ná de ontbinding maar vóór de verdeling) tot veel onzekerheid en geschillen leidt. Vragen over eigendom, bestuur, schulden en draagplicht komen dan scherp naar voren, zeker wanneer partijen uiteenlopende belangen hebben of wanneer schuldeisers zich melden.

In dit artikel wordt uiteengezet welke rechtsgevolgen de ontbinding van de huwelijksgemeenschap heeft, hoe het gemeenschapsvermogen juridisch wordt gefixeerd en welke regels gelden voor verdeling, bestuur en aansprakelijkheid.

1. Ontbinding van de huwelijksgemeenschap en einde van boedelmenging

Door ontbinding van de huwelijksgemeenschap (bijvoorbeeld door echtscheiding, overlijden of opheffing bij huwelijkse voorwaarden) eindigt de rechtsbetrekking op grond waarvan een gemeenschappelijk vermogen bestond. Vanaf dat moment treedt geen boedelmenging meer op. De gemeenschap wordt juridisch “bevroren” naar de toestand op het moment van ontbinding.

Dit betekent dat alle goederen en schulden die nadien worden verkregen of aangegaan, in beginsel privévermogen en privéschulden zijn van de betreffende echtgenoot. De ontbonden gemeenschap blijft echter bestaan als een afgescheiden vermogen, totdat zij is verdeeld. Dat afgescheiden karakter is van belang voor zowel de echtgenoten als hun schuldeisers, omdat het bepaalt op welk vermogen verhaal mogelijk is. Schuldeisers van vóór de ontbinding behouden hun verhaalsrecht op de goederen van de ontbonden gemeenschap zolang deze niet is verdeeld. Schuldeisers van ná de ontbinding kunnen zich in beginsel slechts verhalen op het aandeel van hun schuldenaar in de gemeenschap, en niet zonder meer op afzonderlijke goederen.

2. De gemeenschap wordt vatbaar voor verdeling

De ontbinding van de huwelijksgemeenschap maakt deze vatbaar voor verdeling. Dat betekent dat moet worden vastgesteld welke goederen en schulden tot de gemeenschap behoren en welk aandeel ieder van de echtgenoten daarin heeft. Als uitgangspunt geldt dat echtgenoten ieder recht hebben op de helft van de gemeenschap, tenzij bij huwelijkse voorwaarden anders is bepaald of de redelijkheid en billijkheid tot een afwijking nopen.

De verdeling is meer dan een feitelijke scheiding van goederen. Juridisch gaat het om het vaststellen van wat aan ieder van de deelgenoten toekomt, gevolgd door levering van de toegedeelde goederen. Zolang geen verdeling heeft plaatsgevonden, blijft sprake van mede-gerechtigdheid, wat betekent dat beide echtgenoten rechten en verplichtingen behouden ten aanzien van het geheel. 

In de praktijk wordt de verdeling vaak vastgelegd in een echtscheidingsconvenant. Indien partijen het niet eens worden, kan de rechter op verzoek de wijze van verdeling vaststellen of zelf tot verdeling overgaan.

3. Waardering van goederen en peildata

Bij de verdeling spelen twee peildata een rol: de peildatum voor de samenstelling van de gemeenschap en de peildatum voor de waardering van de goederen. De samenstelling wordt bepaald naar het moment van ontbinding van de gemeenschap. De waardering geschiedt in beginsel naar het moment van verdeling.

Dit kan tot spanningen leiden wanneer tussen ontbinding en verdeling geruime tijd verstrijkt en de waarde van goederen, zoals een woning of onderneming, aanzienlijk verandert. De rechtspraak aanvaardt dat op grond van afspraken tussen partijen of de eisen van redelijkheid en billijkheid van deze hoofdregel kan worden afgeweken. De rechter beschikt daarbij over beoordelingsruimte, maar zal zijn beslissing moeten motiveren aan de hand van concrete omstandigheden.

4. Bestuur over de ontbonden gemeenschap

Na ontbinding van de gemeenschap vervalt de bestuursregeling van artikel 1:97 BW. Vanaf dat moment gelden de regels van Boek 3 BW inzake gemeenschap. In beginsel berust het bestuur over gemeenschapsgoederen bij de deelgenoten gezamenlijk, met uitzondering van bepaalde beheershandelingen die iedere deelgenoot zelfstandig mag verrichten.

Dit gezamenlijke bestuur kan in de praktijk problematisch zijn, met name wanneer de verhouding tussen ex-echtgenoten is verstoord. Voor geschillen over beheer, gebruik of vervreemding van goederen biedt de wet verschillende instrumenten, zoals het treffen van een beheersregeling of het verzoeken van rechterlijke tussenkomst.

Van belang is dat iedere deelgenoot bevoegd blijft om rechtsvorderingen in te stellen ten behoeve van de gemeenschap, bijvoorbeeld tegen derden. Deze zelfstandige procesbevoegdheid strekt niet tot het instellen van vorderingen tegen de andere deelgenoot.

5. Aansprakelijkheid en draagplicht voor gemeenschapsschulden

Een belangrijk gevolg van ontbinding betreft de aansprakelijkheid voor gemeenschapsschulden. De wet kent een bijzondere regeling ter bescherming van schuldeisers. Iedere echtgenoot blijft na ontbinding aansprakelijk voor gemeenschapsschulden, ook in zijn privévermogen, voor het gedeelte dat hem aangaat

.

Daarnaast rijst de vraag wie uiteindelijk de schulden moet dragen. Als hoofdregel geldt dat echtgenoten ieder voor de helft draagplichtig zijn, tenzij uit de redelijkheid en billijkheid een andere verdeling voortvloeit. De rechtspraak laat zien dat onder bijzondere omstandigheden  (bijvoorbeeld bij zeer korte huwelijken of bij schulden die uitsluitend in het belang van één echtgenoot zijn aangegaan) afwijking mogelijk is.

Het onderscheid tussen aansprakelijkheid tegenover schuldeisers en interne draagplicht tussen echtgenoten is in dit verband essentieel. Dat een schuldeiser verhaal kan nemen op een echtgenoot, betekent niet zonder meer dat die echtgenoot de schuld ook definitief moet dragen.

6. De echtelijke woning na ontbinding

De echtelijke woning verdient bijzondere aandacht. Indien de woning tot de gemeenschap behoort, wordt zij bij de verdeling in beginsel gewaardeerd in onbewoonde staat, ook wanneer een van de echtgenoten de woning feitelijk blijft gebruiken. Voor dat gebruik kan een gebruiksvergoeding verschuldigd zijn tot het moment van verdeling.

Indien sprake is van een huurwoning, valt het huurrecht in beginsel in de gemeenschap. De rechter kan op grond van de wet het huurrecht toewijzen aan één van de echtgenoten. Deze toewijzing wordt aangemerkt als een vorm van verdeling, maar leidt in de regel niet tot een vordering wegens overbedeling, tenzij bijzondere omstandigheden aanwezig zijn.

7. Redelijkheid en billijkheid als correctiemechanisme

Hoewel het uitgangspunt van gelijke verdeling stevig is verankerd in de wet, speelt de redelijkheid en billijkheid een belangrijke corrigerende rol. Slechts in uitzonderlijke gevallen kan hiervan worden afgeweken, maar de rechtspraak laat zien dat deze mogelijkheid reëel is wanneer toepassing van de hoofdregel tot onaanvaardbare resultaten zou leiden.

Deze correctie kan zowel betrekking hebben op de verdeling van goederen als op de draagplicht voor schulden. De lat ligt daarbij hoog, en de rechter toetst terughoudend, maar maatwerk is niet uitgesloten.

Conclusie

De ontbinding van de huwelijksgemeenschap heeft verstrekkende juridische gevolgen die verder reiken dan het moment van echtscheiding of overlijden. Het einde van de boedelmenging, de overgang naar een afgescheiden vermogen, de regels voor bestuur en verdeling en de aansprakelijkheid voor schulden vormen samen een complex juridisch kader. Juist in deze fase ontstaan in de praktijk veel geschillen, waarbij een onjuiste inschatting van rechten en verplichtingen grote financiële gevolgen kan hebben.

Een zorgvuldige juridische analyse is daarom essentieel, zeker wanneer sprake is van vermogensbestanddelen met een aanzienlijke waarde, ondernemingsvermogen of complexe schuldenstructuren.

Vragen over ontbinding en verdeling van de huwelijksgemeenschap?

Wordt u geconfronteerd met een echtscheiding of andere vorm van ontbinding van de huwelijksgemeenschap en heeft u vragen over verdeling, schulden of de echtelijke woning? Dan is het raadzaam uw positie tijdig juridisch te laten beoordelen. Sett advocaten en belastingadviseurs adviseert en procedeert regelmatig over complexe vraagstukken binnen het personen- en familierecht.

Neem contact op voor een inhoudelijke beoordeling van uw situatie.